The Avatar

Det varierer veldig frå plass til plass. 1. mai har tradisjonelt vært viktigast for industriarbeidarane som bidro til å skape store verdiar utan å få sin del av profitten. Så kommuner/bygder som har/hadde store fabrikkar og anna industri vil typisk markere 1. mai i større grad enn kommuner der dei fleste er sin eigen arbeidsgivar ved å jobbe som bonde, fiskar, tømmerhoggar, osv.

Det handler vel også om at som eit illegalt rusmiddel så er raskt og enkelt inntak ofte å foretrekke. Dette vil endre seg ved legalisering når bedrifter kan lage cannabisprodukt enten det er olje til bruk i vape, eller edibles i form av smågodt og anna godsaker. Erfaringa frå USA er at det har blitt ein heil industri med å lage cannabisprodukt som kan inntas utan røyking. Det er også verdt å nemne at sjølv om det å innhalere røyk ikkje er sunt, så har ein ikkje klart å fastslå at cannabis er like kreftfarleg som tobakk. Så frå eit helseperspektiv så ser det ut til at tobakken er farlegare enn andre ting som er røykbare.

Personleg hadde eg heller sett at det vart innført tobakkforebyggande tiltak som fekk lik betydning for alle innbyggarar. Til dømes kunne ein ha redusert tilgjengelegheita på tobakk utan å lage eit klasseskille mellom dei som er gamle nok til å få lov til å fortsette å røyke så lenge dei vil (endog til å ta opp vanen på eit seinare tidspunkt om dei ikkje alt røyker i dag), og dei som aldri vil bli gamle nok til å kunne kjøpe tobakk sjølv fordi aldersgrensa endrer seg etterkvart som ein sjølv blir eldre. Færre utsalgsstadar for tobakk, reduserte salgstider, høgare avgifter, kanskje til og med rasjonskort for å reduserere kor mykje det er lov til å kjøpe, er alle tiltak som kunne vært innført for både å redusere mengda tobakk som blir forbrukt og for å gjere det vanskelegare å begynne å røyke. Det er sjølvsagt mykje som er negativt med røyking, særleg når det er unge folk som startar å røyke. Eg synes like vel at det er ei dårleg løysing å forby den oppveksande generasjonen eit produkt som er 100% lovleg for alle andre. Kva blir det neste? Kan vi no forvente at det berre er dei som er født før 2008 som skal få lov til å kjøpe alkohol? Det er tross alt usunt. Kva med andre ting som ikkje er bra for helsa som usunn mat? Er det greit at dagens politikarar vedtek at medan ein sjølv må få fortsette å røyke, drikke og trykke i seg gatekjøkkenma, så skal den oppveksande generasjonen berre ha tilgang til vatn, gulerøtter og tvangsmosjonering for at dei ikkje skal belaste det offentlege helsevesenet? Eg skjønner godt intensjonen med eit slikt forbod, men eg liker ikkje at politikarane skal kunne dra opp stigen etter seg og nekte alle som kjem etter dei same godene og fordelane som ein sjølv har nytt godt av. Lag gjerne nye lover, men det må være likheit for lova.

Det vil være avhengig av køyreavstand og type matvare. I samband med "dieselbrølet" har det blitt oppgitt at ein lastebil bruker mellom 150 og 200 liter diesel per dag. Differenansen på å bruke 150 liter med disel til 20 kr kontra 30 kr blir då 1500 kr. Den største transportkostnaden er fortsatt lønna til sjåføren, men det summerer seg opp. Kor mykje disse 1500 kr utgjer på matvareprisen vil variere alt etter antall varer ein har å fordele kostnaden på, men butikken må i alle tilfelle legge på den aukte transportkostnaden på prisen.

Det er jo litt spesielt at eit krav om lågare dieselpris medførte at det var nettopp dieselen som fekk lågast prisreduksjon. Det er jo fint at bensinen som lenge har vært billegare per liter samanlikna med bensinen vart enda billegare, men det hjelp transportbransjen ganske lite siden det nesten ikkje finnes bensinbilar i varetransporten. Det var sjølvsagt enkelt å berre fjerne vegbruksavgifta, men det fekk ikkje heilt det utfallet som folket krevde. For formålet med lågare dieselpris var ikkje berre at det skulle koste mindre å køyre dieselbil, poenget var at det også skulle bremse prisstigninga i alle andre varer som ellers måtte skrudd opp prisane for å dekke transportkostnadane. Blant anna matvareprisane kunne fort gått opp om dieselen hadde blitt liggande på over 30 kr/l, for fraktkostnadane er sjølvsagt også ein kostnad som til sjuande og sist blir lempa over på kundane.

Dei alle fleste som reagerer på parfyme har det som heiter duft- og kjemikalieoverfølsomheit, og handlar mest om at ein får ulike plager av å kjenne parfymelukta. For dei som har "ekte" parfymeallergi så er det ein allergisk reaksjon på å få hudkontakt med parfyme. Duftoverfølsomheit er vanskeleg å påvise ettersom symptoma er vanskelege å påvise medisinsk. Det kan ikkje utelukkast at det også er ein psykologisk faktor med i bildet. Altså at ein reagerer ekstra kraftig på lukta av parfyme i eit rom fordi ein veit at ein kjem til å få hodepine dersom ein blir i rommet i ei stund, og at det igjen fører til ein så negativ assosiasjon at ein blir kvalm berre av å kjenne lukta. Symptom som kvalme, hodepine, tørre øyne, osv kan ein i prinsippet få av alle slags ubehagelege lukter. Ofte er det vanskeleg å fastslå eksakt kva det er i parfymen som folk reagerer på, så løysinga er ofte at ein lager produkt som til dømes deoderant utan tilsatt parfymelukt.

Ein openbar stad å starte er å gjere det straffbart å bryte røykeforbodet. Slik som det er i dag så er det ikkje straffbart å røyke på stadar der det ikkje er lov. Ein skjenkeplass kan få prikkar om skjenkekontrolløren avslører at gjestar røyker inne, og arbeidstilsynet kan i teorien gi pålegg dersom det foregår røyking på ein arbeidsplass. Men for personen som røyker så risikerer ein i dag ingenting anna enn stygge blikk og kanskje ein beskjed om å være så snill å enten gå ut eller stumpe røyken. Det treng ikkje ein gong å være den heilt store bota, men berre det at du kan risikerer å få ei lita bot vil nok hjelpe mykje på, kanskje særleg om bota kjem i form av ei kontrollavgift slik at vakter og vektere kan gi slik bot, og ikkje berre politiet.

Einaste måten å få til noko slikt på er, er ved å ha usedvanlig flaks på bustadmarkedet. Om ei bustad ligg ute til 3 mill, og du får låne 85% av dette beløpet så kan du få låne 2,55 mill som då forutsetter at du må ha resten som eigenkapital. For at du skal gå ein halv million i pluss på dette, så må du klare å kjøpe huset som er verdisatt til 3 mill for 2 mill. Det er ikkje heilt umogleg å få tilslag 1 mill under takst, det er berre så usannsynleg at dette er ein plan som du må slå frå deg. Då må du eventuelt finne ein selger som er meir desperat etter å ha fått solgt raskt, enn å få solgt til rett pris. Og når du treng lån for å kjøpe bustaden, så spørs det om du er i posisjon til å kunne tilby ein slik selgar 2 mill på dagen for at selgaren skal takke ja til bodet i staden for å vente i tre dagar til at ein kjøpar kan snakke med sin bank og tilby markedsverdien. For at du skal kunne låne meir enn kjøpesummen, så må verdien på bustaden være høg nok til at banken har sikkerheita i at dersom du ikkje klarere å betale gjelda di, så kan banen tvangsselge huset og få tilbake heile lånesummen. Om du har klart å få ein bustad som er verdt 3 mill for berre 2 mill, så er det kanskje tvilsomt at banken kan få nokon til å kjøpe huset på tvangssalg til 3 mill om du ikkje betalar på lånet ditt.

Røyking er openbart ikkje sunt. Og sjølv om Margrethe Kitti vart 90 år gamal (og ser ut som ho er 150) så finnes det alltid statistiske abnormiteter. Det som er med kreftfare, som utgjer den største faren ved røyking utover det faktum at ein innhalerer brannrøyk, er at kreft kan samanliknast med å kaste terning. Kreft er mutasjoner i cellene som endrar arvestoffet slik at også neste generasjon celler får samme mutasjonen. Sannsynlegheita for at du får kreft av eit kreftframkallande stoff er veldig liten, men kvar gong du eksponerest så trilles terningen på nytt. Dei som har aller mest uflaks risikerer kreft ved fyrste eksponering, andre kan gå heile livet utan å trille ein einer på terningen, og det store fleirtalet bruker opp flaksen sin på eit eller anna tidspunkt. Tobakk er ikkje unik i den samanhengen, det er samme greiene for andre kreftfremkallande stoff som asbest, radon, osv. Du kan fint leve i ei radon-fylt leilegheit heile livet utan garanti for at du får kreft, men ved å leve i slike omgivnadar så ruller du fleire terningar enn gjennomsnittsnordmannen. Så er det sjølvsagt rom for å diskutere kva som er mest og minst kreftfarleg. At vi stadig blir eksponert for nye kreftframkallande stoff er nok ikkje så oppsiktsvekkande, men det betyr ikkje at det er rett å droppe fokuset på røyking. Vi har tross alt veldig godt datagrunnlag for at røyking er kreftfarleg. Det kan være ting vi omgir oss med som er mykje meir kreftfarleg, men vi manglar datagrunnlaget til å forebygge slike ting. Artikkelen nevner aukning av kreft relatert til fordøyingssystemet, så at noko har endra seg i matvegen virker sannsynleg, særleg sidan vi har fått så mykje nye matvarer og produksjonsmetoder dei siste 50 åra. Utfordringa er berre at vi ikkje veit kva som eventuelt er kreftfarleg. Høgare levealder og betre påvisning av kreftforekomster er nok også ein viktig faktor. Dei aller fleste som døyr av naturlege årsaker døyr med kreft i kroppen sjølv om dei ikkje har fått behandling for dette. Blir ein gamal nok så er det regelrett usannsynleg at ein ikkje utviklar ein eller fleire krefttyper, det er berre det at om du som 80 åring får ein krefttype som kan ta livet av deg om 30 år, så har det ingen hensikt å tilby aggressiv behandling som berre øydelegg livskvaliteten i dei åra du har igjen, for mest truleg vil du aldri bli gamal nok til at den kreften utgjer eit problem.

Det er ikkje innføringa av kravet som eg reagerer på, for det er veldig bra. Eg er berre usikker på korleis ein skal få det til å fungere i praksis utan at at det blir ei unskuldning for å ikkje ta med katten til dyrelegen. Det er heilt greit å ha krav til merking av kattar, men det som virkelig trengs er krav til både selgar og kjøpar av dyr. Ein god start hadde vært om selger hadde plikt til å registrere når eit dyr har blitt solgt eller gitt bort, og kven som er mottakar av dyret. Og tilsvarande plikt for kjøper å opplyse om kven som var selger. På den måten kunne vi fått eit register som også var sjølvregulerande ved at begge partar må passe på å registrere salget for ikkje å sjølv få problem med lova. Eit slikt register over kven som til ei kvar tid har kjæledyr vil også gi eit godt grunnlag for å oppdage urovekkande trender, som at ein ofte skaffar seg nytt kjæledyr, noko som då indikerer at ein ikkje er i stand til å ivareta det forrige kjæledyret. Eit slikt register kunne då også vært brukt til å sende ut påminning om regelmessig vetrinærbesøk, varsel om smittsomme kattesjukdommar, osv. Å merke katten har nokre fordelar, men det viktigaste er vel å få registrert eigaren som er den som er ansvarleg for katten?

Eg synes dette er gode poeng. Det som kanskje er det overordna problemet med dyrevelferden er at dyr ikkje har rettigheiter som individ, utover at vi har fått på plass forbod mot dyreplaging. Juridisk sett er kjæledyr definert som eigedom, og har berre den verdien som det vil koste å skaffe seg eit liknande kjæledyr. Det å stjele hundar som regelrett er å rekne som eit familiemedlem, kan i mange tilfeller falle inn under definisjonen av nasking. Særleg om det er ein blandingsrase. Eg synes kanskje det er dette ein burde rydda opp i med tanke på dyrevelferden. La kjæledyr få sin verdi fastsatt også utifrå meir subjektive verdiar som familiemedlem, emosjonell støtte, osv. Dette vil då kunne opne for at dyreplaging, avliving utan vetrinær, osv ville kunne straffast strengare. Om eg slår ned ein person på gata så risikerer eg ikkje berre å betale erstatning der eg må dekke eigenadelen på 179 kr for sjekk på legevakta, eg kan også vente meg ein kraftig reaksjon for å ha skada eit anna menneske. Noko liknande burde vi hatt i lovverket for kjæledyr, utover berre den objektive kronesummen. Rettspraksisen i dag tilseier at straffa for dyreplaging både er ei relativt låg bot, men også at dyreplaginga skal være veldig alvorleg, ofte dødeleg. Dyrververnsorganisasjonen NOHA har samla nokre eksempel på tidlegare bøter, som 7000 kr for å slå ihjel ein katt med ein planke, 5000 kr og 18 dagars betinga fengsel for å ha drukna ein hund ved å kaste hundeburet på sjøen, 10 000 kr i bot for å ha latt ei ku ligge med bekkenbrudd i eiga avføring i 2 månedar, 5000 kr og 35 timers samfunnsstraff for å ha grilla to kattar i microbølgeovn, osv, osv. Det er ikkje mykje i straffenivået her som indikerer at vi har med levande vesen å gjere.

Det er nok ikkje det mest gjennomtenkte kravet, sjølv om det i utgangspunktet er positivt for dyrevelferden at også kattar blir ein del av regelverket. Som det står i artikkelen så er grunnlaget for regelen at det foregår utbredt illegal handel med hunder over landegrensene og manglande kontroll med uetisk avl. Det er heilt tydeleg at det her er eit "benkeforslag" om at det også skal gjelde for kattar, men utan at omsynet til katt er godt innarbeida i regelverket. Oppdrett og avl på rasekattar utgjer ein forsvinnande liten andel av kattemarkedet. Finn i ein artikkel frå 2015 at det i Norge er det anslått at det er 765 000 kattar og 462 000 hundar. Det ser ikkje ut til å finnes tal på dyreforsikringar basert på dyr, men det er anslått at det er ca 126 000 hundar og kattar som er forsikra i Norge. Sidan veldig mange katteeigarar her i landet har "gratis" katt som dei ikkje har betalt i dyre dommar for, så er det også rimeleg å anta at dei ikkje har kosta på katten dyre forsikringar. Eg trur at dette regelverket kjem til å bli veldig vanskeleg å handheve. Når tal frå forsikringsbransjen viser at det berre er omtrent 10% av alle hundar og kattar som er forsikra, så seier det også noko om villigheita til å bruke pengar på kjæledyret sitt. Det er heilt supert å få på plass disse reglane på rasekattar som blir eksportert og importert på tvers av landegrensen for bruk i avl, og som selges for fleirfoldige titusenar heilt utan kontroll med verken dyrevelferden eller inntektsrapporteringa. Men for dei blandingskattane som folk averterer på Facebook eller oppslagstavla på nærbutikken om at kattungane er gratis mot henting, så er eg heilt sikker på at denne reglen får liten betydning, då dette er kattungar som vil bli avliva om dei ikkje finn nokon som å gi vekk kattungen til. Det er heller ikkje alle som koster på seg avliving hos dyrelegen heller. Eg er veldig bekymra for at dette kravet om ID-merking får negativ konsekvens for kattevelferden. Folk vil fortsatt hente gratis blandingskattar hos folk som sitter på fleire kattungar enn dei kan ta ansvar for, og ingangsprisen for ID merking blir fort høg. Ikkje berre i reine kroner med prisar på mellom 1000 og 2000 kr for ID-merking, men også fordi det mange stadar er langt til nærmaste dyrelege for smådyr slik at det går mykje tid på å få jobben gjort. Det eg er spesielt redd for er at alle som då har fått ein gratis katt som dei ikkje har ID-merka, dei vil nok heller ikkje ta med den umerka katten til dyrelegen, då det som minimum innebærer tvungen ID-merking, kanskje også bot eller anna straff for å ikkje ha merka katten. Dette igjen vil medføre færre kastrerte kattar, som igjen gir fleire kattungar.

Logikken er at ikkje alt er svart/kvitt, der kostnadane ved tobakksbruk ikkje nødvendigvis er så mykje høgare enn kostnadane ved anna sjukdom og helseplager. Det er gode sjansar for at helsevesenets kostnadar er omtrent stabile uavhengig av kva laster befolkninga har, og i dag så er ikkje røyking ei like stor folkehelseutfordring som det ein gong var då "alle" røykte. I dag er det nesten som eg vil påstå at røyking har blitt eit lite problem, utfordring er meir knytta mot snus og vaping. Dei siste åra har det riktignok vært ei utvikling av unge som røyker av og til, men røykelova har heilt tydeleg hatt stor effekt på bruken av sigaretter.

Eg er meir bekymra for at om 50 år så vil det være 68 åringar som henger utanfor daglegvarebutikken der dei spørr alle som er 69+ om dei ikkje kan handle litt tobakk til dei. 😃 Dei kjem sikkert også til å insistere på at dei har lov å kjøpe sjølv altså, dei har berre gløymt legitimasjonen heime, så kan du ikkje være så snill å kjøpe litt tobakk om du får ein 50-lapp for bryderiet. Men det blir kanskje vanskelegare om 70 år, når disse nikotinavhengige 88 åringane henger rundt i jakt etter ein 90 åring som kan ta på seg jobben med å lange litt tobakk.

Det er også andre kostnadar som bør være med i ei slik analyse. For sjølv om det å røyke er openbart helsefarleg, så finnes det også nokre "positive" sider med å røyke. I dag når det er fedme og overvekt som er den store folkesjukdommen, så hadde det vært interessant å vurdere kostnaden ved behandling av røykarar opp mot kostnaden av behandling av fedmerelaterte sjukdommar. Undersøkingar har vist at røyking demper apetitten og aukar forbrenning, blant anna på grunn av auka hjertefrekvens, som igjen er årsaken til at røykarar er meir utsatt for hjertesjukdom. Og sjølv om effekten er forholdvis liten, ved at rundt 85% av dei som sluttar å røyke går opp 2-4 kg i vekt, så er nok dette 2 kg med overvekt som kan visast godt igjen på den overordna folkehelsa. Ikkje at vi skal gå dit at befolkninga skal starte å røyke for å holde vekta nede, men det er i utgangspunktet interessant å sjå at det er ein viss korrelasjon mellom gjennomsnittsvekta i befolkninga og talet på røykarar ved at fleire har blitt overvektige og færre er røykarar. Om vi skal telle kroner og ører så er det ikkje gitt at ein røyker som stumper røyken sparer samfunnet for særleg med utgifter, og i alle fall dersom det å stumpe røyken fører til at ein får fleire livssstilsjukdommar på grunn av fedme.

Lova går ikkje utover dei som alt røyker forutsatt at dei har starta å røyke etter at dei vart gamle nok til å handle røyk sjølv. I praksis er det mange røykarar som startar med tobakk som mindreårige, typisk på fest. Det er ikkje alle som venter til dei fyller 18 år og så går for å handle sin fyrste røyk. Dei fleste (alle) som røyker har vel starta med at dei vart tilbudt ein sigarett? EDIT: Det var vanskeleg å finne gode tall for Storbritania. Men eg finn ei undersøking frå 2023 som viser at 3% av ungdom(barn?) i alderen 11-15 var regelmessige røykarar.

Eg synes ikkje mykje om eit slikt forbod, særleg fordi det bør være ei likheit for lova. Sjølv om eg forstår grunnlaget for forbodet så burde det ikkje være slik at alle som er født etter 2008 aldri skal kunne kjøpe tobakk, medan dei som er født etter 2007 kan handle så mykje tobakk dei berre vil resten av livet. Eg synes det hadde vært meir sosialt akseptabelt om ein berre innførte eit totalforbod som gjeld alle, og at ein heller hadde behandla nikotinavhengige gjennom helsevesenet med behandling og eventuelt tobakk på resept i tilfeller der nikotinprodukt ikkje er hensiktsmessig som røykestopp. Dette minner meg litt om når ein innførte båtførerprøven i Norge for alle som er født etter 1980. Ikkje berre var dette ei lovendring som var designa slik at dei som laga lova slapp å personleg kjenne konsekvensen av den, for då den vart innført i 2010 så var det nok ikkje mange på Stortinget som var under 30 år gamle. I tillegg så synes eg kravet om båtførarprøve traff heilt feil, for det var jo aldersgruppa 50+ (gjerne menn) som hadde raske skjærgårdsjeeper, nekta å bruke redingsvest, og insisterte på å drikke øl og vin på båttur, og som på grunn av dette omkom i båtulykker. Kravet om båtførarprøve burde strengt tatt gjeldt særleg for dei født etter 1980, altså dei som oftast var innvolvert i ulykker, for det er jo den aldersgruppa som openbart trengte meir kompetanse. Om formålet med å lage eit tobakkslov som skal hindre 18 åringar frå å starte å røyke, så synes eg at dei burde tatt hardare i. Hadde forbodet mot å handle tobakk gjaldt alle som var født etter 2015 så hadde ein fått samme resultat til slutt, men ein hadde då vært sikker på at ingen av dei som fekk kjøpeforbod hadde starta å røyke ettersom det er svært få 11 åringar som røyker. Denne nye lova vil ramme Storbritania sine 17 åringar spesielt hardt, dei som kanskje alt har blitt røykarar, og som no med den nye lova må få nokon andre til å kjøpe tobakk til evig tid. Om ein ser på dette som eit eksperiment så blir det noko litt anna, sjølv om eg fortsatt synes forbodet rammar litt urettferdigheit. Den store fordelen er at denne nye lova kan like enkelt fjernast, så om nokre år så kan politikarane oppheve lova om dette forbodet ikkje fungerer som tiltenkt.

Det er eigentleg ikkje nødvendig å hoppe over eit ledd i arverekka. Den norske dronninga har uansett ingen politisk makt eller funksjon. Sjølv om vi i Norge ikkje bruker tittelen Dronninggemal (som er tittelen som blir brukt dersom kongens kone ikkje er ein del av monarkiet) så er i praksis alle norske dronninger dronninggemal. Dronningens makt er avgrensa til å den symbolske makta det er å være så tett på den regjerande monarken, deriblant ved å være tilstades når kongen blir invitert til sosiale samankomstar. Mette-Marit blir uansett ikkje monark, sjølv ved midlertidig fråfall som om kongen blir sjuk så er det kronprinsen som tek over, ikkje dronninga. Så den lettaste løysinga er eigentleg å la arverekkefølga gå som normalt, og eventuelt bruke tittelen dronninggemal om ein ynskjer eit klarere skille mellom kongehuset og dei som er medlem av kongefamilien. Eg synes likevel at det å hoppe over eit ledd i arverekkefølga kan være fornuftig etterkvart som levealderen aukar. På samme måte som at vi kritiserer USA for å berre velge gamle menn langt over pensjonsalder som president, så burde vi i Europa heller ikkje ha monarkar med tilsvarande alder. Dette vart det ein diskusjon om i Storbritania når Kong Charles endeleg fekk sleppe til som monark i ein alder av 74 år. I ein slik alder så burde til og med kongen hatt både rett og plikt til å få være pensjonist. For vår eigen del så er ikkje behovet fullt så prekert ettersom vår eigen kronprins Haakon er relativ ung (52 år), og kongen nærmar seg 90. Vi kan nok ikkje rekne med at Kong Harald har mykje meir enn 10 år igjen. Dronning Margrethe av Danmark løyste dette på ein anna måte ved å abdisere som 84 åring slik at Fredrik kunne ta over som 55 åring. Hadde ikkje Dronning Margrethe abdisert så kunne ho fort levd lenge nok til at Kong Fredrik oppnådde pensjonistalderen før han vart konge. Mykje av poenget med ein konge er jo å ha ein konge som er frisk nok til å reise rundt og representere Norge, så då avgrensar det seg litt kor gamal ein bør være før det nesten er uansvarleg å drive å reise rundt. Det sagt så er det per dags dato litt tidleg å skulle hoppe over eit ledd i arverekka i Norge. Skulle Kong Harald dø innan relativt kort tid så er kanskje kronprinsesse Ingrid Alexandra litt vel ung til å måtte ta over innan kort tid? Den ideelle alderen for ein monark burde vel være i området 30/40 til 70 år? Gamal nok til å være litt moden, og ikkje så gamal at ein må gå å uroe seg over om monarken plutseleg stryker med.

Det er fleire forhold som speler inn i ein slik situasjon. Den viktigaste grunnen til at ein nekter bebuarar å sette inn ny ringeklokke er ofte at ein ønsker at alle inngangsparti skal være likt utforma. Av samme grunn kan du ikkje på eige initiativ male din leilegheitsdør i ein annan farge. Eg er einig i at dette er litt teite detaljar, men det er heilt vanleg at burettslag har ordensreglar som regulerer slike detaljar. Ein anna grunn kan være at den utvendige delen av ringeklokka er ein del av felleseiget, så i teorien så er det slik at om dun nye digitale ringeklokke skulle slutte å virke, så er det ein kostnad som felleskskapet må ta, og det blir sjølvsagt dyrare en å fikse ei ringeklokke frå 1976. Fordelen her er at det vil være mogleg å gå til styret for å få alle i blokka til å bytte ut ringeklokkene til meir moderne ringeklokker med kamera. Når det gjeld kikkehull så er det ei sak som er meir på temaet om overvåking, der det er stor forskjell på å manuelt stå å kikke i døra kontra å ha eit kamera som følger med kontinuerleg, kanskje også med opptak. Du vil vanlegvis heller ikkje kunne bytte ut kikkehullet med eit kamera sidan inngangsdøra vanlegvis er branndør, og det å sette inn uoriginale delar i døra vil medføre at døra formelt sett ikkje lenger oppfyller krava til brannmotstand. Det er mange burettslag som har gått på ein slik smell der ein har ettermontert kikkehull i eksisterande dører, og så enda opp med at alle dørene må byttast med heilt nye dører sidan det mangler dokumentasjon på at døra er i orden. Eg skjønner likevel at det er praktisk med digital ringeklokke med kamera. Svært mange burettslag har i dag porttelefon med kamera ved hovedinngangen. Faktisk har det gått så langt at bebuarane kan kreve at porttelefonen i blokka blir oppdatert til porttelefon med kamera sidan det er eit krav at burettslaget skal oppdatere til dagens standard. Det å bytte ut slike ting med 70-tals teknologi er ikkje nødvendigvis godt nok. Men som sagt så kan det også være eit godt argument for å hevde at alle ringeklokkene frå 70-talet må byttast ut til moderne ringeklokker med kamera.

Det å reise til J0107 er ikkje så håplaust. For sjølv om det tek millionar av år å reise dit (i lysets hastigheit), så er den relative avstanden mykje mindre om vi klarer å nærme oss lysets hastigheit. Det å kome opp i fart nesten mot lyshastigheita er gjennomførbart sjølv med liten akselerasjon om vi berre akselerere lenge nok. Den relative tida det tek for dei som er på romskipet kan bli så lite som berre nokre få år. Utfordringa med slik kolonisering er at menneskeheita på jorda blir 11+ millionar år eldre før romskipet når fram, men for mannskapet på romskipet så vil det opplevast som bette få år. Det medfører at det kanskje ikkje er hensiktsmessig å sende folk til J0107, fordi vi på jorda vil ikkje leve lenge nok til å få vite korleis det gikk og om astronautane fant liv i J0107.

Som andre har sagt før meg, KrFU kan starte med å foreslå å kutte i kristne helligdagar. Altså dei dagane som absolutt alle bruker som rein fridag, sjølv ikkje kristenfolket går i kirka 2. pinsedag då det dei aller aller fleste stadar ikkje er satt opp gudsteneste denne dagen. Eg synes også at argumentasjonen er særdeles tynn. Det går ikkje ann å på den eine sida påstå at 1. mai har utspelt sin rolle for ei brei folkebevegelse, og samtidig kritisere at dagen blir brukt til å holde parole om Palestina og transaktivisme. Enten meiner du at 1. mai er ein protestdag, eller så meiner du at det ikkje er ein dag som blir brukt til å protestere, du kan ikkje hevde begge delar berre fordi du er ueinig i sakene som det blir hold appell for. Likevel så kan eg seie meg einig i at det burde være ei opprydding på kva 1. mai skal være. At ulike interessegrupper har kapra dagen til å protestere for alt mogleg anna enn arbeidarrettigheiter er ein uting, og eg kan ikkje sjå at store fagorganisasjonar som LO er tent med at det å møte opp på Youngstorget for å støtte arbeidarbevegelsen også kan bli oppfatta som støtte til alle dei andre meiningane som får taletid. LO er og har alltid vært veldig politiske, så sann sett burde kanskje kritikken min rettast meir mot alle andre fagforeiningar som ikkje er politisk aktive og som burde tatt større plass 1. mai ved å berre snakke om arbeidarrettigheiter. Det er fint å ha paroler om at ein er i mot krig og slikt, men det betyr ikkje utan vidare at de er 1. mai som er rette dagen for slike innlegg. Eg synes heller ikkje at det økonomiske argumentet held mål. Ja kanskje kan vi her i Norge spare eit beløp tilsvarande dei 3,2 miliardane danske kroner som dei har kalkulert med i Danmark, eller omrekna etter dagens kurs 4,68 milliardar norske kroner. Men det er ikkje så svart/kvitt. Blir det reduksjon i talet på fridagar så er det også stor fare for at arbeidarane krever enda meir for å bli i jobbane sine, enten i form av høgare lønn eller fleire fridagar. Hadde vi berre brukt økonomi og matematikk så kunne vi spart mykje meir enn dette. Årets 365 dagar består tross alt av berre 230 arbeidsdagar så hadde vi kutta alle fridagar så kunne vi spart samfunnet over ein billion norske kroner, i alle fall i teorien. Spørsmålet er, kva skjer med produktiviteten om alle skal jobbe kvar dag året rundt utan verken ferie eller helg? I tillegg til den openbare konsekvensen med at folk blir utslitt og sjukemeldte av eit slikt hardkøyr, så vil det også være ein konsevens at når alle jobbar 60% meir, så får alle også 60% meir i lønn. Då er det stor sjans for at mange ser på fritida som meir verdifull og då heller velger å jobbe deltid tilsvarande ein stillingsprosent som gir god balanse mellom lønnsslippen og antall dagar med fri.

Dette vil vel også medføre at verdien av eit liv må være subjektiv? Psykisk sjukdom er ei stor utfordring, typisk ved at personen ikkje sjølv ser sin eigen verdi fordi ein akkurat no har det vanskeleg. Eg er likevel ikkje heilt sikker på om samfunnet skal uttrykke av livet har ein verdi uansett. Sjølv om at dei aller fleste har ein verdi, særleg etter at ein har fått behandling, så finnes det mennesker som heilt objektivt sett har liten til ingen verdi ved at dei er destruktive både materialistisk ved å øydelegge ting men også sosialt ved at støter folk frå seg. Det er ikkje absolutt alle som let seg behandle for psykisk sjukdom, og sjølv om at det er litt brutalt å seie det; så er det innimellom slik at det er ein velsignelse for dei etterlatte når personen til slutt døyr. Til dømes om ein har demente foreldre som har blitt veldig gamle, så er det ikkje utelukkande negativt når dei til slutt døyr og du og dine søsken kan finne andre ting å bruke tida på anna enn å pleie og uroe seg over sine gamle foreldre. Det er sjølvsagt langt derifrå til å skulle drepe sine foreldre for å for fort få det overstått, men samtidig er det veldig vanleg at ein lar naturen gå sin gang framfor å legge store ressursar i livsforlengande behandling til gamalt folk som uansett har svært redusert livskvalitet. På dette området så er det ein stor forskjell mellom unge folk som er psykisk sjuke men som kan bli friske, og gamle folk som til dømes sluttar å spise fordi dei ikkje vil leve lenger når det ikkje finnes håp for at verken mental eller fysisk helse kan bli betre.

Eg har litt problem med å sjå behovet for alderssjekk på PlayStation, særleg når det ikkje er snakk om å overholde "aldersgrensene" på spel. Eg synes ikkje at chatten, og eventuelt adgangen til å livestreame det du speler er det det som det er viktigast å skjerme barn og unge fra. Eg kan til ei viss grad forstå at det er eit behov for å aktivt hindre barn frå å få tilgang til, og være aktive brukarar av "voksent" innhold på internett. Men det er litt avgrensa kor traumatiserte barn kan bli av å kople seg opp på Voice Chat, særleg om ein modererer den offentlige chatten. Eller tenker eg heilt feil, og at heile poenget er å sparke ut alle fjortissane som brøler bannerord, slik at vi voksne kan få spele i fred? Eg synes også at det er eit viktig poeng at slik alderskontroll på internett aldri vil bli 100%, det er stort sett avgrensa til dei store aktørane som kan innføre slike funksjonar. Dette gjer at mindreårige som ønsker å ta del i slike tenester i staden leiter opp tredjepartstenester som ikkje har alderskontroll. Noko som vesentleg aukar faren for at mindreårige frekventerer sider og tenester dei absolutt ikkje burde være brukarar av. Det er det samme med aldersgrense på sosiale media. Det hjelp lite at Facebook og Snapchat innfører aldersgrense, for ungdommen er ikkje på Facebook, og også Snapchat er på vikande front. Og vi vil ikkje at ungdommen skal starte å bruke andre meldingstenester som ikkje har alderskontroll, for slike appar har ofte også heilt frislepp på andre reguleringar, alt frå å tillate porno til å stjele personopplysningar frå brukarane. På Snapchat så er det i det minste reglar som gjer at kontoen blir banna om du bruker Snapchat til narkotikasalg eller mobbing (om det blir rapportert). Fleire av dei andre meldingsappane fokuserer så mykje på annonym og kryptert kommunikasjon at det er viden kjent at dette er appar som er godt eigna for lyssky aktivitetar, enten du vil ha usensurerte bilder av folk som er sprengt på fronten i Ukraina eller du er ute etter å betale med krypto for å bestille overgrepsamateriale. Det er på ingen måte bra at Meta samlar personinfo gjennom Messenger og Instagram, men i det minste så blir disse opplysningane berre brukt til å selge ungdommen Coca-Cola, iPhone og andre lovlege produkt. Startar ungdommen å henge på Signal fordi dei ikkje lenger får bruke Instagram så er det nesten ubegrensa kva dei kan få tilgang til heilt utan alderskontroll og sensur.

Skjønner at dette var sarkastisk meint, men spiren til at dette utsagnet kan bli virkeligheit i framtida er alt sådd. Fyrst gjennom debatten om abort, som det vel må være lov å oppsumere som at det største fleirtalet synes er akseptabelt utifrå ei vurdering av praktiske hensyn opp mot etikken, forutsatt at aborten skjer relativt tidlig. Deretter gjennom debatten som no har starta så smått om aktiv dødshjelp, der enkelte land har innført det, men der det store fleirtalet held tilbake. Eg vil vel oppsumere den debatten med at vi i Norge ikkje har fleirtal for å tilby dette i Norge, men samtidig så er vi ikkje så i mot at ein hindrer pasientar frå å reise til f.eks. Sveits på einvegsbillett. Å skulle lovleg kunne avlive 17 åringen etter ein krangel om mobilbruk er sjølvsagt så ekstremt at det blir absurd. Eg trur likevel at det om nokre år vil kunne oppstå ein debatt rundt nyfødte, og i kor stor grad ein både skal pålegge foreldra ei forsørgingsplikt slik som ein har i dag, og deretter kor store kostnadar samfunnet er i stand til og ikkje minst villige å stille opp med for at disse barna skal bli produktive voksne samfunnsborgarar. Det hadde overraska meg særdeles mykje om konklusjonen blir at barnedrap er beste løysinga, men eg trur kanskje at konklusjonen kan bli eit enda meir inngripande barnevern. Kanskje også dit hen at biologiske foreldre må gjennom ein prosess lik adoptivforeldre der ein må bevise at ein er skikka til å gi ei trygg og god oppdraging. For det er ingen tvil om det i dag finnes mange barn som veks opp i relativt dårlege omgivnadar, og som av den grunn blir ei utfordring for både grunnskulen og velferdsstaten forøvrig. Historisk sett så var det ikkje heilt uvanleg med barnedrap før abort vart eit alternativ. Særleg blant fattige og vanskeligstilte. Dette har stort sett vært ulovleg i dei fleste kulturar, ofte straffa med dødstraff, til og med dersom barnet var dødfødt. Samfunnet har hatt ei enorm utvikling der vi har gått frå å halshugge unge mødre som spontanadopterer, får dødfødte, eller har barn som dør i krybbedød berre for å være sikker på at ein potensiell morder ikkje fekk gå ustraffa, til i dag der det er fullt lovleg å framprovosere ein abort om barnet er uønska.

Eg hadde ikkje vært veldig bekymra, men det spørs sjølv litt alt etter kva som er ditt bilbehov. I forhold til krigen i Iran og mogleg drivstoffmangel så vil dette råke bensin og diesel relativt likt, så om det er drivstoffmangel du er mest bekymra for så bør du går for elektrisk bil. Det er ingen fare for at det går tomt for bensin utan at det går tomt for diesel, då raffinering av råolje gir både bensin og diesel som sluttresultat. Så må eg også legge til at verden står ovanfor ei energikrise som kan få mange ulike utslag. Til dømes så er det ikkje heilt utenkeleg at vi også ender opp med straum-rasjonering, der det å lade elbil enten blir dyrt eller går utover kva anna du kan bruke straum på.